De vlieg op de muur... oftewel een sterk staaltje dissociatie...

Een tijdje terug mocht ik mee kijken en doen bij de cursus 'veilig werken met trauma' van Marengo coaching en training. Ik schreef er hier al een klein beetje over, maar ik merk dat het voor mijn hoofd nog niet genoeg is. Al die tijd merk ik dat er nog iets is dat ik graag van me af wil schrijven, maar ik merk ook dat ik er niet echt de juiste woorden of de juiste volgorde voor kan vinden. Dus wie weet wordt dit een heel warrig verhaal, daarvoor alvast mijn excuses, maar het moet geschreven worden.

Ik heb in mijn leven behoorlijk veel meegemaakt aan trauma. Eigenlijk vanaf het moment dat ik geboren werd, ging het meteen mis. Daar zijn vast allerlei redenen voor te bedenken of te vinden, maar dat verandert natuurlijk niet echt heel veel aan het resultaat. 

Een menselijk brein is eigenlijk een heel mooi ding: het leert je razendsnel om je aan de omstandigheden aan te passen. Zijn die omstandigheden niet veilig, dan leer je al vrij snel een hoop manieren die het ietsje veiliger voor je maken. Die manieren, helpen je (soms letterlijk) te overleven. 

Aan de ene kant is dat dus heel fijn en nuttig, maar als je situatie later in je leven tot rust gekomen is en het weer (relatief) veilig is, dan kan het zomaar gebeuren dat je lijf/brein zo aan die overlevingsstrategieën is gewend, dat het die niet zomaar op kan geven. En datgene dat ooit heel erg behulpzaam was om te overleven, zorgen er dan voor dat dat ook het enige is dat je blijft doen: overleven in plaats van echt leven. 

Mijn grootste overlevingsstrategie was (en is) dissociatie. Ik leerde al heel snel in mijn leven om 'uit te schakelen' en dat kan (en deed ik) op heel veel verschillende manieren. Ik leerde om geen pijn te voelen, om helemaal niks meer te voelen en om 'uit mijn lichaam' te gaan. En zo werd ik een soort van 'vlieg op de muur', toekijkend in mijn eigen leven, naar alle dingen die me aangedaan werden. Ook de stemmen die ik ging horen kun je zien als een vorm van dissociatie, met als uiterste variant, de stemmen die me over kunnen nemen, waardoor ik tijd kwijt kan zijn. 

Door al die dingen die ik meemaakte en mijn 'oplossingen' daarvoor, lukte het me niet om in de maatschappij mee te draaien zoals bijvoorbeeld mijn vrienden dat doen. Ik heb geen baan, geen gezin, en als ik met sommige dingen geen begeleiding zou krijgen, zou ik er best een behoorlijk zootje van maken. En hoewel ik dan misschien niet functioneer in de zin van hoe de maatschappij voor ogen heeft hoe dat hoort, denk ik dat ik op mijn manier toch best redelijk mijn draai in het leven heb gevonden. Nuttig ben ik niet echt, maar ach, dat geldt ook voor een aantal mensen die wel voorzien zijn van het huisje, boompje beestje leven.

Een heleboel jaar geleden werd ik gevraagd om cursus te gaan geven in het buitenland, over een 'andere manier van omgaan met stemmen horen' (anders dan de reguliere psychiatrie dat doet). Dit vond ik heerlijk om te doen: ik hou van reizen, ik hou van andere talen en ik vind het ook leuk om mensen iets te kunnen leren, dus dit was de ideale combinatie. 

Mijn stemmen, ervaringen en verhaal, waren het uitgangspunt van de cursus en dus vertelde ik iedere keer weer mijn verhaal en gingen we steeds weer op die (negatieve) gebeurtenissen in, jaar na jaar. 

Ik had er geen problemen mee, ik kon mijn verhaal (als het moest ook) in detail vertellen, zonder daar ook maar iets bij te voelen. Ik leefde als het ware in een soort van permanent gedissocieerde staat. En voor mij was dat ideaal want op die manier kon ik die cursus met gemak blijven doen en ook nog eens genieten van al die mooie plaatsen waar dit werk me bracht. 

Maar een paar jaar geleden kwam er een soort van 'kink in de kabel' en begon ik dingen te voelen terwijl ik vertelde. En hoewel de hulpverlening altijd zei dat het leven zoveel mooier zou zijn als ik kon voelen, vond ik het alles behalve mooi en verstoorde het mijn 'rust'. Waar ik eerst mijn verhaal vertelde en twee of drie dagen bevraagd werd op mijn ervaringen om daarna ook nog eens lekker de stad in te gaan of te 'netwerken' zonder ook maar een greintje last te hebben, was ik nu vaak al halverwege mijn verhaal compleet uitgeput, kreeg ik nachtmerries/flashbacks bij de vleet, switchte ik continu en haalde ik vaak het einde van die cursus niet. 

De hulpverlening noemde dat 'vooruitgang' maar het leidde er voor mij mede toe dat ik stopte met het geven van die cursussen omdat het me meer kostte dan het me nog opleverde. 

Kortom... Ik dacht dus dat ik de fase van voortdurende dissociatie wel achter de rug had. 

En toen kwam dus die cursus 'veilig werken met trauma' waar ik werd uitgenodigd om iets te vertellen over mijn ervaringen. En dat deed ik dan ook. En terwijl ik aan het vertellen was, keek ik ineens op mezelf neer en zag me vertellen, van een afstandje, alsof ik weer de vlieg op de muur van vroeger was. Ik kon niet bij mijn gevoel komen, zat te vertellen op een soort van automatische piloot. 

Ik heb geen idee wat ik allemaal verteld heb, ik weet alleen dat het zonder emotie was. Er was één moment waarop er wel emotie tevoorschijn kwam. En hoewel ik geen idee meer heb waar het precies over ging, weet ik wel nog dat het om iets in het heden ging. Maar wat dat was... ik weet het niet meer. 

Ooit lang geleden begon ik met snelle schetsen te maken van de filmpjes in mijn hoofd, omdat praten niet lukte. En aan de hand van die tekeningen begon ik een beetje te vertellen over een paar dingen die er gebeurd waren. En in die tekeningen staat steeds ook een 'vlieg' afgebeeld.

Goed... Ik dacht dus dat ik best een eind op de goede weg was en dat de fase van het continu gedissocieerd zijn echt wel voorbij was, maar blijkbaar ben ik ook nog steeds gewoon de vlieg op de muur. Zelfs als dat niet meer nodig is.

foto: 'mijn eigen trauma therapie'

Emoties… een vak apart.

Afgelopen week mocht ik aansluiten bij de cursus ‘veilig werken met trauma’ van Marengo Training en Coaching. Nu is coaching niet helemaal mijn specialiteit, aangezien ik niet overloop van het geduld, en al helemaal niet met paarden, maar over het thema trauma kan ik uit eigen ervaring best wel een beetje meepraten. 

Normaal gesproken hou ik me maar zelden met ‘de theoretische’ kant van trauma bezig. Ik gok dat ik tegen de praktische uitwerking ervan iets te veel en te vaak in mijn dagelijks leven aanloop, waardoor ik meestal nogal kriegel word, van wat de zogenaamde deskundigen erover schrijven. 

Ik heb altijd wat moeite met boeken die vertellen hoe de mens op bepaalde zaken ‘moet reageren’. Mensen zijn nou eenmaal allemaal verschillend en dus zijn er zoveel reacties als er mensen zijn, en dus doen dat soort boeken voor mij de mensen die met trauma leven vaak tekort. Gewoon omdat het soms voelt alsof een menselijke ervaring wordt afgepakt en in een soort van protocol gegoten wordt. 

Nou ja, ik kan het niet goed uitleggen, maar het komt er denk ik op neer dat er in mijn ogen een nogal groot verschil is tussen enerzijds de theorie en anderzijds de praktijk. Maar goed, het leek me heel interessant om eens te horen wat er hier in deze cursus over trauma gezegd en gedacht werd. En als de cursus dan ook nog eens in de deskundige (doch menselijke) handen van Marie Thérèse Corbeij is, dan weet ik dat het op zo’n manier gebracht gaat worden, dat ik er ook nog eens naar kan luisteren, zonder acuut in de gordijnen te klimmen of op de kast te gaan zitten. 

De inhoud van de cursus ga ik niet verklappen, ik zou je gewoon aanraden om hem zelf eens te gaan doen, het is het absoluut waard. Ik kreeg er in ieder geval door de vele herkenning, (en soms ook juist het gebrek aan herkenning) heel veel stof tot nadenken door. 

Een van de onderwerpen waarin ik mezelf herkende was een stukje over voelen en emoties. Bij ons thuis was (en is eigenlijk nog steeds) er maar één iemand die gevoelens mocht hebben en uiten en dat was mijn moeder. Van jongs af aan werden alle gevoelens die ik had en liet zien, ofwel genegeerd, ofwel afgestraft. Ik leerde geen woorden voor wat ik voelde, en het uiten ervan leerde ik ook vrij snel af. Maar het feit dat iets er niet mag zijn, betekent niet dat het er ook niet meer is. Ik had zóveel gevoel in me dat ik niet goed wist wat ik ermee moest of hoe ik het moest laten zien. 

Heel lang had ik eigenlijk maar twee antwoorden op de vraag ‘hoe voel je je?’ 

Nog steeds weet ik me niet zo goed raad met deze vraag, maar heel lang was mijn standaard antwoord oftewel ‘gaat wel’ oftewel ‘kut’. Veel meer variatie was er niet. Niet omdat er niks anders in mij woelde, maar puur omdat ik er geen taal voor had. 

Pas ergens halverwege mijn twintiger jaren, kwam er een hulpverleenster op mijn pad, die me probeerde te helpen met het herkennen van wat ik voelde en het vinden van de juiste woorden hiervoor. En voor mij was dat een hele stap! 

Ze vroeg me steeds: “waar zit het in je lijf en hoe zou je het omschrijven?” En ook deze vraag was nogal een opgave, want ook dat lijf en alles wat daar aan en in zat, kon ik maar moeilijk voelen, laat staan benoemen. En als ik het antwoord op een vraag niet weet, dan raak ik al gauw gefrustreerd. (Waar ik dan weer geen woorden voor had enz...) 

Dat lijf voelen, dat was ook al een dingetje. Ik kan me nog herinneren dat ik ergens tijdens een stemmencongres in het snikhete Australië (2008), op een stoepje zat en (mentaal) de weg kwijt was. Ik was mezelf pijn aan het doen (om in ieder geval iets te kunnen voelen) en dat er twee lieve mensen die ik vertrouwde aan weerskanten naast me kwamen zitten en één van hen zijn hand op mijn arm/hand legde en vroeg: ‘wat voel je nou?’ En dat ik helemaal verward /versuft naar die hand zat te staren en alleen maar verbaasd kon zeggen ‘is warm’. Dat was een kleine, maar grote stap, op weg naar het weer kunnen voelen van mijn lijf. Dus tja, dit maakt misschien wel duidelijk dat de vraag ‘waar zit het in je lijf en hoe zou je het omschrijven?’ Ook nog niet zo simpel was! 

Toch lukte het me op een gegeven moment om een aantal ‘gevoelens’ te omschrijven. Zo herkende ik ‘vleermuizen in mijn buik’, ‘een wurgslang om mijn nek’, ‘pepperspray in mijn ogen’, ‘monsters in mijn lijf’, en ‘een olifant in een gloeilamp’. Allemaal manieren om te omschrijven wat ik van binnen voelde, maar het juiste emotie woord hierbij vinden, viel ook nog niet mee, want hoe voelt verdriet? Hoe voelt bang? Enz. 

Iedereen heeft zijn eigen beleving bij emoties en voelt en ervaart dat op een andere manier. Ik weet nog dat ik wanhopig op zoek was naar de bijbehorende woorden en dat ik de mensen om me heen steeds vroeg: “maar hoe voelt verdrietig, boos, blij enz dan?” En als ik dan verschillende omschrijvingen kreeg van verschillende mensen, dan raakte ik weer helemaal opnieuw gefrustreerd, want dan wist ik het nog niet! Als al die mensen om me heen al allemaal iets anders zeiden bij één woord, hoe moest ik dan leren herkennen wat wat was? Uiteindelijk ben ik maar een poging gaan doen om van al die frustratie nog iets leuks te maken.... Ik ben een paar van mijn ‘emoties’ gaan tekenen en voor sommige vond ik later toch nog een woord, voor anderen niet. 

Tegenwoordig ben ik iets beter in het beschrijven van wat ik voel dan in die tijd. En hoewel ik mijn hulpverleners van destijds heel dankbaar ben voor hun pogingen (en geduld), heb ik toch het meeste over emoties geleerd door mensen te bestuderen (hun gedrag kopiëren)  en door het leren van de Nederlandse gebarentaal! In gebarentaal hoef je namelijk niet met woorden uit te leggen hoe iets voelt, je kunt het laten zien en dat was voor mij echt verhelderend! 

Emoties..... 

De meeste mensen krijgen ze met de paplepel in gegoten en lijken ze automatisch te herkennen. Voor mij blijft het een soort van hogere wiskunde... een vak apart.